Cechy charakterystyczne zakupoholika
Trudy życia codziennego i problemy (związane np. z pracą czy relacjami rodzinnymi) powodują u uzależnionego pragnienie ucieczki i poprawienie nastroju sprawdzonym środkiem lub zachowaniem. W przypadku compulsive shoppers właśnie zakupy stanowią czynnik pozwalający rozładować dręczący ich niepokój.
Zakupoholik odczuwa niepokój i przymus nabywania, które nie pozwalają mu na panowanie nad własnymi emocjami. Dręczą go myśli o zakupach i pieniądzach, odczuwa zagubienie, kiedy nie ma przy sobie karty kredytowej. Obsesyjne myśli nękają uzależnionego i wymykają się racjonalizacji. Uzależniony traci zdolność do samoregulacji własnych zachowań (samoregulacja polega na (i) samoobserwacji, osądzie (ii) oraz autoreakcji (iii); u uzależnionego źle funkcjonują wszystkie trzy etapy). Nie może on odsunąć natrętnych myśli, a dodatkowo towarzyszy mu strach wynikający z podświadomego przeczucia, że odsunięte spowodują jakieś nieszczęścia.
Wbrew pozorom zakupoholik nie ma silnej potrzeby posiadania- jego skłonność do kupowania wynika z chęci pokonania poczucia niższości (nabycie czegoś ma mu dać poczucie aprobaty lub nawet podziwu) i frustracji, którą źle znosi, podobnie jak samotność i odrzucenie. Cierpi na zaburzenia nastrojów, w dużej ilości przypadków można u niego zdiagnozować depresję. Uzależniony od zakupów skarży się na pustkę, która „boli”. Negatywne samopoczucie zostaje dzięki zakupom odsunięte, a w jego miejsce pojawia się uczucie przyjemności (jest to tzw. efekt nagrody związany z tym, że następuje reakcja chemiczna organizmu- wydzielają się endorfiny zwane „hormonami zadowolenia”); niestety, tylko na chwilę, u compulsive buyers poczucie pustki wraca bardzo szybko; pojawiają się również poczucie winy i wyrzuty sumienia (jak w przypadku bulimii, tak i tutaj mamy do czynienia z „obżarstwem”, tylko innego rodzaju), nuda, złość, przygnębienie i stres. Im większy lęk u kupującego, tym większa skłonność do nabywania.
Dokonywanie zakupów ekscytuje go i daje mu złudne poczucie mocy (także w stosunku do sprzedawcy- zakupoholikowi wydaje się, że panuje nad nim wybierając przedmiot zakupu). Uzależnieni potrafią personifikować kupowany przedmiot („który samochód patrzy na ciebie?”; „ta sukienka uśmiecha się do mnie”). Potrafi fantazjować na temat korzyści, jakie przyniesie mu zakup wymarzonego przedmiotu.
Oczywiście zakupoholik (jak każdy „holik”) albo nie widzi skutków swojego uzależnienia (zaprzecza problemowi, łudzi się, że kontroluje uzależnienie), albo pomimo świadomości skutków nie jest w stanie oprzeć się zachowaniu, nad którym stracił kontrolę. Czasem dostrzega absurdalność zakupu, ale próbuje swój nabytek uzasadnić racjonalnie. Zdarza się, że uzależniony potrafi ukrywać zakupione przedmioty przed samym sobą, a nieraz naprawdę nie potrafi sobie przypomnieć, co, gdzie i w jakim celu zakupił.
Guerreschi podaje, że natręctwo kupowania dotyczy przede wszystkim kobiet (około 80-90% uzależnionych), najczęściej niezamężnych. (Inne badania pokazują, że około 5,5% mężczyzn i 6,0% kobiet można zaklasyfikować jako kupujących kompulsywnie). Początki problemu dostrzega się u kobiet około dwudziestki, ale największe objawy uzależnienia obserwuje się u kobiet w wieku 30-40 lat (nieleczone uzależnienie rozwija się). U kobiet kupowanie wiąże się przede wszystkim ze staraniem o poprawę własnego wizerunku (dlatego kupują głównie odzież i kosmetyki), i wynika najczęściej z niskiego poczucia wartości.
Jeżeli weźmie się pod uwagę e-commers (handel drogą elektroniczną), okaże się, że proporcje między uzależnionymi obojga płci wyrównują się. Również u mężczyzn zakupoholików źródłem uzależnienia jest niskie poczucie własnej wartości. Kupują oni coś, co stanowi symbol władzy, prestiżu lub postępu (np. sprzęty najnowocześniejszej techniki).
Źródła:
C. Guerreschi, Nowe uzależnienia, Kraków 2006.
Paulina Kmieć, Rośnie liczba uzależnionych od komórek, http://www.dziennik.pl/.
Zakupoholizm zaczyna być chorobą Polaków, http://www.psychologia.edu.pl/.
Co nas pobudza przy zakupach?, http://www.psychologia.net.pl/.
Autor: Sławomir Zatwardnicki